Τι είναι η Συνθήκη της Λωζάνης και τι προβλέπει;

Η Συνθήκη της Λωζάνης ήταν συνθήκη ειρήνης που μεταξύ άλλων έθεσε τα όρια της σύγχρονης Τουρκίας. Υπογράφηκε στη Λωζάνη της Ελβετίας στις 24 Ιουλίου 1923 από την Ελλάδα, την Τουρκία και τις άλλες χώρες που πολέμησαν στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Μικρασιατική εκστρατεία (1919-1922) και συμμετείχαν στη Συνθήκη των Σεβρών, συμπεριλαμβανομένης και της ΕΣΣΔ που δεν συμμετείχε στην προηγούμενη συνθήκη. 

Η υπογραφείσα συνθήκη ήταν το αποτέλεσμα της σχετικής διάσκεψης που ξεκίνησε στις 7 Νοεμβρίου 1922 μεταξύ των προαναφερομένων μελών. Στο κείμενο της Συνθήκης συμπεριλαμβάνεται και η Σύμβαση της Λωζάνης που αποτελεί συντομότερο κείμενο και υπογράφηκε νωρίτερα, στις 30 Ιανουαρίου 1923.

Κατήργησε τη Συνθήκη των Σεβρών που δεν είχε γίνει αποδεκτή από τη νέα κυβέρνηση της Τουρκίας η οποία διαδέχθηκε τον Σουλτάνο της Κωνσταντινούπολης. Μετά την εκδίωξη από τη Μικρά Ασία του Ελληνικού στρατού από τον Τουρκικό υπό την ηγεσία του Μουσταφά Κεμάλ, προέκυψε η ανάγκη για αναπροσαρμογή της συνθήκης των Σεβρών. Στις 20 Οκτωβρίου 1922 ξεκίνησε το συνέδριο που διακόπηκε μετά από έντονες διαμάχες στις 4 Φεβρουαρίου 1923 για να ξαναρχίσει στις 23 Απριλίου. Το τελικό κείμενο υπογράφηκε στις 24 Ιουλίου μετά από 7,5 μήνες διαβουλεύσεων.

Η Τουρκία ανέκτησε την Ανατολική Θράκη, την Ίμβρο και Τένεδο, μια λωρίδα γης κατά μήκος των συνόρων με τη Συρία, την περιοχή της Σμύρνης και της Διεθνοποιημένης Ζώνης των Στενών, η οποία όμως θα έμενε αποστρατιωτικοποιημένη και αντικείμενο νέας διεθνούς διάσκεψης. Παραχώρησε τα Δωδεκάνησα στην Ιταλία, όπως προέβλεπε και η συνθήκη των Σεβρών, αλλά χωρίς πρόβλεψη για δυνατότητα αυτοδιάθεσης. Ανέκτησε πλήρη κυριαρχικά δικαιώματα σε όλη της την επικράτεια και απέκτησε δικαιώματα στρατιωτικών εγκαταστάσεων σε όλη την επικράτειά της εκτός της ζώνης των στενών.

Ένα σημείο διαφωνίας ήταν η καταβολή πολεμικών αποζημιώσεων από την Ελλάδα, κάτι για το οποίο η τελευταία δήλωνε αδυναμία. Τελικά η Τουρκία δέχθηκε να της αποδοθεί το τρίγωνο του Κάραγατς στη Θράκη, γνωστό και ως Παλαιά Ορεστιάδα, αντί αποζημιώσεων. Τα νησιά Ίμβρος και Τένεδος παραχωρήθηκαν στην Τουρκία με τον όρο ότι θα διοικούνταν με ευνοϊκούς όρους για τους Έλληνες (το 1926 η τουρκική κυβέρνηση ακύρωσε με νόμο αυτή τη διάταξη). Ο Οικουμενικός Πατριάρχης έχασε την ιδιότητα του Εθνάρχη και το Πατριαρχείο τέθηκε υπό ειδικό διεθνές νομικό καθεστώς.

Σε αντάλλαγμα, η Τουρκία παραιτήθηκε από όλες τις διεκδικήσεις για τις παλιές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εκτός των συνόρων της και εγγυήθηκε τα δικαιώματα των μειονοτήτων στην Τουρκία. Με ξεχωριστή συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας αποφασίστηκε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών από τις δύο χώρες και η «μη εγκατάσταση ναυτικής βάσεως» κάποιων νησιών του Αιγαίου (Λήμνος, Σαμοθράκη, Σάμος, Χίος, Λέσβος, Ικαρία). Αργότερα με τη Συνθήκη του Μοντρέ, στην οποία η Ελλάδα ήταν συμβαλλόμενο μέρος, η Τουρκία ξαναπέκτησε το δικαίωμα στρατιωτικοποίησης των Στενών, της Ίμβρου, Τενέδου, και αντίστοιχα η Ελλάδα της Λήμνου και Σαμοθράκης.

Η ανταλλαγή μειονοτήτων που πραγματοποιήθηκε προκάλεσε μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών. Μετακινήθηκαν από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη στην Ελλάδα 1.650.000 Οθωμανοί υπήκοοι, χριστιανικού θρησκεύματος και από την Ελλάδα στην Τουρκία 670.000 Έλληνες υπήκοοι, μουσουλμανικού θρησκεύματος. Η θρησκεία και όχι η εθνικότητα αποτέλεσε το βασικό κριτήριο για την ανταλλαγή . Σύμφωνα με το άρθρο 2β της συνθήκης χρησιμοποιήθηκε ο όρος Μουσουλμάνοι και όχι Τούρκοι. Αυτό οφείλεται στο ότι κατά την οθωμανική αυτοκρατορία η θρησκεία μετρούσε πολύ περισσότερο από ότι η εθνικότητα και από την άλλη πλευρά η Τουρκία ήθελε όλοι οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης να παραμείνουν. Στα Βαλκάνια χρησιμοποιείται ο όρος Τούρκος αρκετές φορές ως συνώνυμο με τον μουσουλμάνο επειδή στο σύστημα των Οθωμανικών μιλέτ (ήταν κύριο στοιχείο στη διοίκηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) όλοι οι μουσουλμάνοι ανήκαν σε μια ενιαία κοινότητα.

Μεταξύ των ανταλλάξιμων περιελαμβάνονταν επίσης οι Έλληνες του Πόντου, αλλά και τουρκόφωνοι Έλληνες, όπως τουρκόφωνοι Πόντιοι και Καραμανλήδες, καθώς και ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι, όπως Τουρκοκρητικοί και Βαλαάδες της Δυτικής Μακεδονίας. Μαζί με τους Έλληνες, πέρασε στην Ελλάδα και αριθμός Αρμενίων και Συροχαλδαίων. Εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή οι Ρωμιοί κάτοικοι της νομαρχίας της Κωνσταντινούπολης (οι 125.000 μόνιμοι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης, των Πριγκηπονήσων και των περιχώρων, οι οποίοι ήταν εγκατεστημένοι πριν από τις 30 Οκτωβρίου του 1918) και οι κάτοικοι της Ίμβρου και της Τενέδου (6.000 κάτοικοι), ενώ στην Ελλάδα παρέμειναν 110.000 Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης2.

Επιπλέον, βάσει του άρθρου 23, η Τουρκία εκχώρησε πλήρως τα κυριαρχικά της δικαιώματα επί της Κύπρου.

(Με πληροφορίες από Wikipedia)

Κυριότερα Άρθρα

Όπως αναφέρεται στην ιστοσελίδα του Γενικού Επιτελείου Στρατού, τα κυριότερα άρθρα της συνθήκης είναι τα ακόλουθα: 

Άρθρα 2 και 3: Οριοθετεί τα σύνορα της Τουρκίας με Ελλάδα, Βουλγαρία, Συρία και Ιράκ.

Άρθρο 5 : Συγκροτεί επιτροπή για να προσδιορίσει επί του εδάφους την οριογραμμή μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, ακολουθώντας κατά το καλύτερο δυνατόν τις περιγραφές που δίνονται στη συνθήκη αυτή και λαμβάνοντας υπόψη τοπικούς περιορισμούς και άλλα οικονομικά ενδιαφέροντα.

Άρθρο 12 : "Η απόφαση που πάρθηκε στις 13-2-1914 στη σύσκεψη του Λονδίνου, μετά από το άρθρο 5 της συνθήκης του Λονδίνου στις 17 εως 30 Μαΐου  1913, και το άρθρο 15 της συνθήκης των Αθηνών στις 1 με 14 Νοεμβρίου 1913 και η οποία απόφαση κοινοποιήθηκε στην Ελληνική Κυβέρνηση στις 13 Φεβρουαρίου 1914 σχετικά με την κυριαρχία της Ελλάδας πάνω στα νησιά της Ανατολικής Μεσογείου εκτός Ίμβρου, Τενέδου και Λαγουσών (νήσος Μαυριές) και ειδικότερα τα νησιά Λήμνος, Σαμοθράκη, Μυτιλήνη, Χίος, Σάμος και Ικαρία, επαναβεβαιούται εκτός εάν περιλαμβάνεται αντίθετη πρόβλεψη στην παρούσα συνθήκη, τα νησιά που βρίσκονται λιγότερο από τρία μίλια από την ακτή παραμένουν στην Τουρκική Κυριαρχία" .

Άρθρο 13 : Θέτει μερικούς περιορισμούς σχετικά με την οχύρωση και το μέγεθος των στρατιωτικών δυνάμεων στα Ελληνικά νησιά Μυτιλήνη, Χίος, Σάμος και Ικαρία.

Άρθρο 14 : Λαμβάνει μέτρα για ειδικά θέματα των Τουρκικών νησιών και η Τένεδος, όπως διοικητική οργάνωση από τοπικά στοιχεία που να εγγυάται το γηγενή μη μουσουλμανικό πληθυσμό σε ότι αφορά στην τοπική διοίκηση και την προστασία προσώπων και περιουσιών.

Άρθρο 15 : "Η Τουρκία αποκηρύσσει προς χάρη της Ιταλίας όλα τα δικαιώµατά της και τους τίτλους της πάνω στα Δωδεκάνησα".

Άρθρο 20 : "Η Τουρκία µε το άρθρο αυτό αναγνωρίζει την προσάρτηση της Κύπρου στο Ηνωµένο Βασίλειο, όπως ανακηρύχθηκε από τη Βρετανική Κυβέρνηση στις 15 Δεκ 1914".

Άρθρο 23 : "Τα συµβαλλόµενα µέρη, συµφωνούν και διακηρύττουν την αρχή της ελεύθερης διέλευσης και ναυσιπλοΐας στα Τουρκικά στενά, όπως περιγράφεται στην ξεχωριστή σύµβαση που υπογράφηκε την ίδια µέρα σχετικά µε το καθεστώς των Στενών"

Άρθρα 30-45 : Αφορούν στην προστασία και την επανεγκατάσταση των µειονοτήτων.

Ολόκληρο το κείμενο της Συνθήκης της Λωζάνης μπορείτε να το διαβάσετε ΕΔΩ.