Ιάκωβος Μιχαηλίδης: Ο Καποδίστριας, Ιανός και κοσμοκαλόγερος της Επανάστασης

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ στον ΓΙΩΡΓΟ ΚΙΟΥΣΗ

Η ιστορία του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας, του Ιωάννη Καποδίστρια. Ταυτόχρονα, είναι ένα οδοιπορικό στον προεπαναστατικό και επαναστατημένο ελληνικό κόσμο, από την ελληνική χερσόνησο έως τη Βιέννη και την Τεργέστη, την Οδησσό και την Αγία Πετρούπολη.

Μέσα από τις σελίδες του αναδεικνύονται τα κρίσιμα επαναστατικά διλήμματα που αντιμετώπισε ο Ελληνισμός στις αρχές του 19ου αιώνα, οι αποφάσεις που έλαβε, καθώς και οι συνέπειές τους. Οι αντιφάσεις όμως και οι αντίρροπες δυνάμεις που ενυπήρχαν οδήγησαν στη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια, του «αμνού» της Παλιγγενεσίας των Ελλήνων. Μιλάμε με τον Ιάκωβο Δ. Μιχαηλίδη, Καθηγητή Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ.

-Το βιβλίο σας πραγματεύεται στιγμές από τη ζωή και την πολιτική ιστορία του πρώτου κυβερνήτη της χώρας. Ήταν ο επιφανέστερος Έλληνας Ευρωπαίος την εποχή εκείνη;

Πράγματι ο Ιωάννης Καποδίστριας ήταν ο διαπρεπέστερος Έλληνας την περίοδο της προετοιμασίας της Ελληνικής Επανάστασης. Υπήρξε επικεφαλής της ρωσικής διπλωματίας την εποχή που ακολούθησε το Συνέδριο της Βιέννης το 1815 έως το 1822. Αλλά και πριν το 1815 έλαβε υψηλά αξιώματα στη ρωσική αυλή, από τα οποία ξεχώριζε η αποστολή του ως Έκτακτου Απεσταλμένου του Τσάρου στην Ελβετία, όπου εργάσθηκε για με απόλυτη επιτυχία για την εκπόνηση του ελβετικού συντάγματος και την επίτευξη ειρήνης ανάμεσα στα καντόνια που την αποτελούσαν.

-Η πρώτη έντονη παρουσία του στον διπλωματικό στίβο ήταν στο Συνέδριο της Βιέννης; Η πρώτη διεθνοποίηση του ελληνικού ζητήματος;

Όσον αφορά την ελληνική υπόθεση, ναι. Εκεί, στην αυστριακή πρωτεύουσα, ίδρυσε τη «Φιλόμουσο Εταιρεία» της Βιέννης, με σκοπό τη συγκέντρωση χρημάτων για τη διάδοση της παιδείας στον υπόδουλο Ελληνισμό. Στον ευρωπαϊκό διπλωματικό στίβο, όμως, είχε και νωρίτερα, ήδη από το 1809, αναλάβει διάφορες αποστολές, με σημαντικότερη εκείνη της Ελβετίας. Στη Βιέννη εργάσθηκε για την εκπόνηση του περίφημου Συστήματος Ασφαλείας το οποίο λειτούργησε επί μακρόν, διασφαλίζοντας, σε γενικές γραμμές, την ειρήνη στην Ευρώπη για έναν ολόκληρο αιώνα. Ξεκίνησε τη διπλωματική του σταδιοδρομία έχοντας τον βαθμό του αυλικού συμβούλου, αλλά σύντομα αναρριχήθηκε στη διπλωματική ιεραρχία. Το 1811 τοποθετήθηκε ως υπεράριθμος ακόλουθος στη ρωσική πρεσβεία στη Βιέννη, ως ειδικός σε ζητήματα Ανατολής και Βαλκανίων. Με τα προσόντα αυτά ο Καποδίστριας διορίστηκε διπλωματικός σύμβουλος του Διοικητή του Στρατού του Δουνάβεως, ναυάρχου Τσιτσαγώφ. Στο Βουκουρέστι ασχολήθηκε με την υλοποίηση της ομώνυμης συνθήκης μεταξύ της Ρωσίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά του Ναπολέοντα. Ο Έλληνας διπλωμάτης ανέλαβε τότε την αλληλογραφία Βιέννης-Κωνσταντινουπόλεως με τους Σέρβους και τα ανώτερα Συμβούλια Βλαχίας και Μολδαβίας.

-Πώς σχεδίαζε την επίλυσή του έχοντας απέναντι τον Μέτερνιχ;

Η σχέση Καποδίστρια-Μέτερνιχ υπήρξε μία από τις πιο ενδιαφέρουσες σχέσεις στην ευρωπαϊκή διπλωματία των αρχών του 19ου αιώνα. Ο αυστριακός καγκελάριος προσπάθησε να υπονομεύσει τη θέση του Καποδίστρια απέναντι στον Ρώσο Τσάρο εκθέτοντάς τον για υποκίνηση των συμπατριωτών του σε επανάσταση, εις πείσμαν των αποφάσεων της Ιεράς Συμμαχίας στην οποία συμμετείχαν και οι Ρώσοι. Μάλιστα μετά το Συνέδριο στο Λάυμπαχ το 1821 όπου καταδικάστηκε το κίνημα του Αλέξανδρου Υψηλάντη στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, η θέση του Καποδίστρια στη ρωσική αυλή επιδεινώθηκε και οδήγησε έναν χρόνο αργότερα στην παραίτησή του.

-Γιατί χαρακτηρίζεται ως Ιανός της Ελληνικής Επανάστασης;

Ο χαρακτηρισμός Ιανός αποδίδεται στον Καποδίστρια προκειμένου να περιγράψει τον διπλό του ρόλο στη διαχείριση του Ελληνικού Ζητήματος. Από τη θέση του ως Υπουργού Εξωτερικών της Ρωσίας ο Κερκυραίος κόμης ήταν αντίθετος σε οποιαδήποτε επαναστατική κίνηση των συμπατριωτών του. Όμως ήταν ενήμερος για πολλές από τις ζυμώσεις στους κύκλους των στελεχών της Φιλικής Εταιρείας. Κατά τη γνώμη μου ο Καποδίστριας επιθυμούσε να «εργαλιοποιήσει» το Ελληνικό Ζήτημα. Δεν ήταν αντίθετος, πιστεύω, σε μια εξέγερση στον ελληνικό χώρο, ιδιαίτερα στους ορεινούς όγκους του Σουλίου και της Μάνης. Μια «ελεγχόμενη» ελληνική απείθεια απέναντι στην οθωμανική εξουσία, θα τον βοηθούσε να την χρησιμοποιήσει ως διπλωματικό όπλο, την κατάλληλη στιγμή, στις διαπραγματεύσεις ανάμεσα σε Ρώσους και Οθωμανούς για μια συνολική εδαφική διευθέτηση στη νοτιοανατολική Ευρώπη.

-Ποιά ήταν η σχέση του με τον Υψηλάντη;

Η σχέση Καποδίστρια-Υψηλάντη είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες παραμέτρους της Ελληνικής Επανάστασης. Οι δύο άνδρες γνωρίζονταν από χρόνια και μεταξύ τους υπήρχε αμοιβαία εκτίμηση. Η συμμετοχή του Υψηλάντη στη «Φιλόμουσο Εταιρεία» της Βιέννης και μάλιστα ως τρίτου στη σειρά στον κατάλογο των πρώτων συνδρομητών, είναι ενδεικτική της σύμπνοιας και της αλληλοεκτίμησης των δύο κορυφαίων Ελλήνων στην τσαρική αυλή. Πιστεύω ότι έως το Φθινόπωρο του 1820 ο Καποδίστριας ήταν ενήμερος των κινήσεων του Αλέξανδρου Υψηλάντη. Τα πράγματα άλλαξαν μετά τη συγκέντρωση των Φιλικών στο Ισμαήλιο της Βεσσαραβίας τον Οκτώβριο του 1820 και την ραγδαία αναπροσαρμογή των σχεδίων του Υψηλάντη. Είμαι βέβαιος ότι και ο Καποδίστριας αιφνιδιάστηκε όταν άκουσε στο Λάυμπαχ, όπου βρισκόταν, για το κίνημα του «Γενικού Επιτρόπου της Αρχής» στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Έτσι συνέταξε κατ’ εντολήν του Τσάρου την ανακοίνωση καταδίκης του Υψηλάντη, αλλά όχι των Ελλήνων. Έκτοτε οι σχέσεις του διακόπτονται, λόγω της συγκυρίας και της φυλάκισης του Υψηλάντη. Ωστόσο, δεν έχω αμφιβολίες ότι υπήρξε σταθερή αλληλοεκτίμηση μεταξύ τους.

-Πότε πιστεύετε πως εγκατέλειψε τους τελευταίους ενδοιασμούς για να αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας;

Ολόκληρη η πορεία και η σταδιοδρομία του Ιωάννη Καποδίστρια υπήρξε, πιστεύω, μια συνειδητή εκ μέρους του εκπαίδευση προκειμένου την κατάλληλη στιγμή να αναλάβει τις τύχες των συμπατριωτών του. Η τελική του απόφαση να έρθει στην Ελλάδα ωρίμασε μέσα του την διετία 1825-1826, όταν βρισκόταν στη Γενεύη της Ελβετίας.

-Τον υποδέχθηκαν ως Μεσσία στο Ναύπλιο...

Η άφιξη του Καποδίστρια στο Νάυπλιο προκάλεσε μα έκρηξη συναισθημάτων ενθουσιασμού και ανακούφισης μεταξύ των συμπατριωτών του. Ήταν λογικό και αναμενόμενο. Η Επανάσταση βρισκόταν σε ύφεση, ενώ η οξεία ανθρωπιστική κρίση στις επαναστατημένες περιοχές είχε δημιουργήσει ένα σκηνικό πανικού, απογοήτευσης και εγκατάλειψης. Έτσι ο Κερκυραίος ευγενής φάνταζε στα μάτια των Ελλήνων ως μεσσίας.

-Η ρωσική ανατροφή του τον καθιστούσε απόκοσμο;

Δεν ήταν τόσο θέμα της θητείας του στη ρωσική αυλή. Ήταν εγγενές στοιχείο του χαρακτήρα του, το οποίο ενδυναμώθηκε και από την βαθιά θρησκευτικότητά του.

-Ήταν ένας άνθρωπος της νέας εποχής που τα έβαλε με το παλιό καθεστώς;

Για τα δεδομένα των αρχών του 19ου αιώνα ο Καποδίστριας ήταν άνθρωπος της νέας εποχής. Αντιπαρατέθηκε με το «παλαιό καθεστώς» των συντηρητικών μοναρχικών καθεστώτων της Ευρώπης οραματιζόμενος την εθνική χειραφέτηση των Ελλήνων και την εθνική τους αποκατάσταση. Σίγουρα δεν ήταν καρμπονάρος, αλλά οι επιλογές του στο Ελληνικό Ζήτημα έδειχναν ότι είχε πλήρη αντίληψη των πολιτικών προταγμάτων της εποχής της Νεοτερικότητας.

-Ποιά γεγονότα δρομολόγησαν την αμφισβήτησή του στην Ελλάδα;

Η σύγκρουση του Καποδίστρια με τις κατεστημένες πολιτικές δυνάμεις στον ελληνικό χώρο υπήρξε προοδευτική. Προηγήθηκε η σύγκρουση του με τους κοτζαμπάσηδες του Μοριά και τους πλοιοκτήτες της Ύδρας, τους οποίους δεν εκτιμούσε, αφού θεωρούσε ότι λειτουργούσαν ωφελιμιστικά. Ακολούθως συγκρούσθηκε και με εκείνους που λειτουργούσαν ως «μεσαζόντες» διαφόρων Μεγάλων Δυνάμεων. Στο τέλος αποξενώθηκε σχεδόν από όλους, ακόμη και από ανθρώπους με τους οποίους μοιραζόταν κοινές αρχές και αξίες, όπως ήταν ο Δημήτριος Υψηλάντης. Ουσιαστικά με την πάροδο των ετών δεν εμπιστευόταν σχεδόν κανένα, παρά μόνο όσους τον είχαν ακολουθήσει από τα Ιόνια Νησιά.

-Ο ρόλος της Αγγλίας και της Γαλλίας;

Τόσο οι Άγγλοι όσο και οι Γάλλοι τον αντιμετώπιζαν με καχυποψία. Οι Άγγλοι είχαν παλαιούς λογαριασμούς μαζί του από τα Ιόνια Νησιά, οι Γάλλοι τον θεωρούσαν πράκτορα των ρωσικών συμφερόντων.

-Η Γαλλία είχε αναμειχθεί συστηματικά στη δολοφονία του;

Το παρασκήνιο της δολοφονίας του Καποδίστρια έχει ακόμη αρκετά σκοτεινά σημεία. Μάλιστα με τον Θάνο Βερέμη ετοιμάζουμε ειδική μελέτη για το ζήτημα αυτό.

-Η σχέση του με τον Αδαμάντιο Κοραή.

Αρχικά η σχέση τους ήταν αρμονική. Ο Αδαμάντιος Κοραής είχε εκφρασθεί θετικά όταν πληροφορήθηκε την εκλογή του Καποδίστρια στη θέση του Κυβερνήτη. Τα δύο πρώτα χρόνια μάλιστα προσπάθησε να τον ενισχύσει όσο μπορούσε. Η σχέση τους χάλασε από το 1830, όταν ο Κοραής πληροφορήθηκε από τους φίλους του στην Ελλάδα τις «αυταρχικές» συμπεριφορές του Καποδίστρια. Του άσκησε μάλιστα δημόσια κριτική με την έκδοση ενός φυλλαδίου. Η μεταστροφή του Κοραή διέλυσε όλα τα αντισώματα ανοχής απέναντι στον Κερκυραίο ευγενή. Σύντομα η εναντίον του Αντιπολίτευση πέρασε σε δράση…

-Μαυρομιχαλαίοι, Υδραίοι, Πολυζωίδης, Απόλλων πυροδότησαν την έκρυθμη κατάσταση;

Όλο αυτοί υπήρξαν πρωταγωνιστές της αντικαποδιστριακής μερίδας που είχε ως προπύργιό της την Ύδρα. Όσο μάλιστα τελείωνε το 1830, χάθηκε κάθε έλεγχος και η κριτική στον Κυβερνήτη πήρε τη μορφή ανοιχτής εξέγερσης εναντίον του.

-Γνώριζε τι τον περίμενε, δεχόταν απειλές εν τούτοις δεν πήρε αυξημένα μέτρα ασφαλείας...

Πιστεύω ότι από το καλοκαίρι του 1831, λίγους μήνες πριν τη δολοφονία του, ο Καποδίστριας βρισκόταν σε σύγχυση, σχεδόν σε παραίτηση. Δεν είχε επαρκείς συμβούλους δίπλα του για να τον συμβουλεύσουν νηφάλια, ανέμενε απλώς το μοιραίο.

-Δεσποτικός και οραματιστής συνάμα;

Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν ήταν εύκολος άνθρωπος. Είχε απόλυτες απόψεις, οι οποίες πήγαζαν από την εξαιρετική του παιδεία και τα διπλωματικά αξιώματά του. Είχε σαφή άποψη για το τι ήθελε να κάνει, πού έπρεπε να οδηγήσει την Ελλάδα και ήταν συνάμα απόλυτα πεπεισμένος ότι μόνο αυτός μπορούσε να το πετύχει.

-Κοσμοκαλόγηρος, αρνήθηκε την Ρωξάνδρα και έγινε θυσία για το έθνος;

Αυτό ακριβώς υποστηρίζω, ότι δηλαδή ολόκληρη η πορεία του Ιωάννη Καποδίστρια ήταν μια ρομαντική, άδολη και συνειδητή προετοιμασία του να υπηρετήσει το ελληνικό έθνος με κάθε τίμημα.

-Τελικά ήταν οπαδός της Απολυταρχίας και της πεφωτισμένης δεσποτείας;

Ο ιδεολογικός ορίζοντας του Καποδίστρια ήταν φυσιολογικό να έχει επιρροές από τη ρωσική αυλή. Ωστόσο, ο κόσμος της «φωτισμένης δεσποτείας» την περίοδο εκείνη υπήρξε εμφανώς στοιχείο Νεοτερικότητας. Άλλωστε στις αυλές κάποιων από τους εκπροσώπους της «φωτισμένης δεσποτείας» σύχναζαν πολλοί ιδεολογικοί εκπρόσωποι του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.

-Ο Φίνλεϋ ισχυρίζεται πως η φιλοπατρία του Καποδίστρια ταυτιζόταν προς την ορθοδοξία και τον εθνισμό, όχι προς την αστική ελευθερία και την πολιτική ανεξαρτησία. Το σχόλιό σας;

Απολύτως λογικό και θεμιτό θα έλεγα. Ο εθνισμός ήταν το κυρίαρχο πολιτικό πρόταγμα της εποχής, και ο Καποδίστριας το αποδεχόταν. Όλα τα υπόλοιπα είναι μεταγενέστερες προβολές του παρελθόντος.

—Υπήρξε σφάγιον του καθήκοντος και αμνός της Παλιγγενεσίας;

Μελετώντας τη διαδρομή του Ιωάννη Καποδίστρια έχω σχηματίσει την άποψη ότι υπήρξε μια μοναχική πορεία στην υπηρεσία του ελληνικού έθνους. Πιστεύω ότι ο ίδιος ήταν απόλυτα πεπεισμένος πως το παράδειγμά του, ίσως και η θυσία του, ήταν η προσφορά του στην πατρίδα.

-Παράλυση και χάος μετά τη δολοφονία του;

Η δολοφονία του Καποδίστρια πυροδότησε νέο κύκλο εμφύλιων συγκρούσεων, ανάμεσα στους οπαδούς και τους αντιπάλους του. Εκείνη την κρίσιμη στιγμή ένας παλιός του γνώριμος και σταθερός του φίλος, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, εγγυήθηκε την εθνική ενότητα.

-Η παρακαταθήκη που μας άφησε;

Η κληρονομιά του Ιωάννη Καποδίστρια είναι τεράστια. Η προσφορά του στο ελληνικό έθνος είναι σήμερα πανθομολογούμενη και δίχως αστερίσκους. Ωστόσο, η πικρία για τη δολοφονία του και τα αναπάντητα ερωτήματα για το ποια θα ήταν η εξέλιξη του ελληνικού κράτους αν είχε προλάβει να ολοκληρώσει το έργο του εξακολουθούν να βαραίνουν το δημόσιο διάλογο για την Παλιγγενεσία των Ελλήνων.

Ο Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης υπηρετεί ως Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ. Την ακαδημαϊκή χρονιά 2012-2013 υπηρέτησε ως Επισκέπτης Καθηγητής στο Πανεπιστήμιου της Κύπρου. Tην ακαδημαϊκή χρονιά 2019-2020 έλαβε υποτροφία από το Ίδρυμα Fulbright και υπήρξε Επισκέπτης Ερευνητής στο George Washington University. Την ίδια χρονιά υπήρξε Ακαδημαϊκός Επισκέπτης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Έχει εργασθεί ως Εμπειρογνώμονας για τα Δυτικά Βαλκάνια στην Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι προϊστάμενος του Ερευνητικού Κέντρου της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών και μέλος πολλών ελληνικών και ευρωπαϊκών επιστημονικών δικτύων και οργανώσεων, όπως το ευρωπαϊκό θεματικό δίκτυο ιστορίας Clioh/Cliohnet. Ήταν ιστορικός σύμβουλος (μαζί με τον καθηγητή Θάνο Βερέμη) της τηλεοπτικής σειράς του ΣΚΑΪ «1821», του ιστορικού ντοκιμαντέρ «Twice a Stranger» που προβλήθηκε από την τηλεόραση της ΝΕΤ και του ιστορικού ντοκιμαντέρ «Η δεκαετής εξόρμηση της Ελλάδας 1912-1923» το οποίο προβλήθηκε από το Cosmote History. Έχει, επίσης, επιμεληθεί τα ιστορικά αφιερώματα του ραδιοφώνου του ΣΚΑΪ 100,3 με θέμα τους Βαλκανικούς Πολέμους, τη Μικρασιατική Εκστρατεία, τον Ελευθέριο Βενιζέλο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο Πόλεμο.

Με αφορμή την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή «Καποδίστριας».