Νόμπελ Ιατρικής 2026: Βραβεύεται η οπτογενετική, η μέθοδος που «ανάβει» και «σβήνει» τους νευρώνες με φως

Στους Karl Deisseroth, Peter Hegemann και Georg Nagel απονέμεται το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής 2026. Η ανακοίνωση έγινε τη Δευτέρα 5 Οκτωβρίου από τη Συνέλευση Νόμπελ του Ινστιτούτου Καρολίνσκα, στη Στοκχόλμη. Οι τρεις επιστήμονες βραβεύονται για την ανακάλυψη των ιοντικών διαύλων που ενεργοποιούνται με φως και για την ανάπτυξη της οπτογενετικής. Με την τεχνική αυτή οι ερευνητές μπορούν να ελέγχουν τη δραστηριότητα των νευρικών κυττάρων με παλμούς φωτός.

Ο Karl Deisseroth, 54 ετών, εργάζεται στο Πανεπιστήμιο Stanford των ΗΠΑ. Ο Peter Hegemann, 71 ετών, εργάζεται στο Πανεπιστήμιο Humboldt του Βερολίνου και ο Georg Nagel, 73 ετών, στο Πανεπιστήμιο του Βίρτσμπουργκ. Οι τρεις θα μοιραστούν εξίσου το χρηματικό έπαθλο των 12 εκατ. κορωνών Σουηδίας, περίπου 1,2 εκατ. δολάρια. Η τελετή απονομής θα γίνει στις 10 Δεκεμβρίου.

Από ένα μονοκύτταρο φύκι στον εγκέφαλο

Η ιστορία της ανακάλυψης ξεκινά το 2002–2003. Ο Hegemann και ο Nagel εντόπισαν τότε τη ροδοψίνη-κανάλι (channelrhodopsin), μια φωτοευαίσθητη πρωτεΐνη του μονοκύτταρου φυκιού Chlamydomonas reinhardtii. Όταν η πρωτεΐνη φωτίζεται με μπλε φως, ανοίγει ένα κανάλι μέσα από το οποίο εισέρχονται φορτισμένα ιόντα στο κύτταρο. Έτσι δημιουργείται ηλεκτρική ώση.

Το 2005 η ομάδα του Deisseroth εισήγαγε το γονίδιο της πρωτεΐνης σε νευρώνες τρωκτικών. Έδειξε ότι η δραστηριότητά τους μπορεί να ενεργοποιείται με φως, με ακρίβεια χιλιοστού του δευτερολέπτου. «Χρησιμοποιούμε το φως για να ενεργοποιούμε ή να απενεργοποιούμε μεμονωμένα κύτταρα», έχει εξηγήσει ο ίδιος.

Ένα εργαλείο που άλλαξε τη νευροεπιστήμη

Σύμφωνα με τη Συνέλευση Νόμπελ, η οπτογενετική «καθιστά δυνατή την ενεργοποίηση ή την απενεργοποίηση μεμονωμένων νευρικών κυττάρων σε έναν ζωντανό εγκέφαλο» και έχει «αλλάξει ριζικά την κατανόησή μας για τον εγκέφαλο».

Σήμερα η μέθοδος χρησιμοποιείται σε εργαστήρια σε όλο τον κόσμο. Με αυτήν οι ερευνητές μελετούν πώς συγκεκριμένα νευρωνικά κυκλώματα συνδέονται με τη μάθηση, τον φόβο, τον εθισμό και την κίνηση. Έχει επίσης συμβάλει σε καλύτερη κατανόηση της κατάθλιψης, της σχιζοφρένειας, της νόσου Πάρκινσον και της νόσου Αλτσχάιμερ. Σε κλινικό επίπεδο γίνονται δοκιμές για την αποκατάσταση της όρασης. Εξετάζεται επίσης η χρήση της για πιο ακριβή διέγερση του ακουστικού νεύρου στα κοχλιακά εμφυτεύματα.

«Μια πλήρης έκπληξη»

Ο Karl Deisseroth περιέγραψε την ενημέρωση για τη βράβευση ως «μια πλήρη έκπληξη». Όπως είπε, ήταν μια στιγμή «πολύ συναρπαστική, συγκλονιστική και απλώς υπέροχη». Οι τρεις βραβευθέντες, που γνωρίζονται χρόνια, δήλωσαν ότι τιμώνται ιδιαίτερα που μοιράζονται τη διάκριση.

Το Νόμπελ Ιατρικής άνοιξε την εβδομάδα ανακοινώσεων των φετινών βραβείων. Την Τρίτη 6 Οκτωβρίου ανακοινώθηκε το Νόμπελ Φυσικής, που απονεμήθηκε στον Βέλγο φυσικό Francis Halzen για το παρατηρητήριο νετρίνων IceCube στην Ανταρκτική. Ακολουθούν τα βραβεία Χημείας, Λογοτεχνίας, Ειρήνης και Οικονομικών Επιστημών.